گره کور اقتصاد نساجی در خراسان رضوی ریسک نوغانداری در اقلیم خشک

خبرگزاری مهر- گروه استان ها، مریم سالاری؛ صنعت نوغانداری در خراسان رضوی دهه هاست که بالاتر از یک شغل کشاورزی ساده، شریان حیاتی زنجیره نساجی و سنتی منطقه تربت حیدریه و بایگ بوده است؛ سرزمینی که روزگاری نبض ابریشم کشی کشور را در دست داشت، اما در سالهای اخیر زیر فشار تورم، واردات نخ های ارزان بی کیفیت و زوال نسل استادکاران قدیمی، سهم خویش را کوچک تر از گذشته دیده است. اینروزها زمزمه هایی از آغاز یک پروژه آزمایشی به گوش می رسد: شکستن مرز تک محصولیِ بهاره و انتقال پرورش کرم ابریشم به سرمای پاییز اقلیم خشک شرق کشور؛ تلاشی که باآنکه بر کاغذ و در گزارشات اداری جذاب به نظر می آید، اما روی دیگر آن پرسش های فنی و زیست محیطی فراوانی است.
سابقه پرورش پاییزه در ایران همواره محصور به نوارهای مرطوب شمال کشور مانند گیلان و مازندران بوده؛ مناطقی که اعتدال پاییزی و پوشش گیاهی غنی، بقای کرم را بدون دستکاری های شدید محیطی تضمین می نماید. در مقابل، اقلیم خراسان با نوسانات وحشتناک دما میان روز و شب و خشکی خزان شناخته می شود. اجرایی کردن چنین پروژه ای در استانی با تابستان های داغ و پاییزهای سریع و خشک، قبل از آن که یک موفقیت قطعی باشد، یک قمار ریسک پذیر بیولوژیک است که موفقیتش در اتاق های اداری تعیین نخواهد شد، بلکه در حرارت تل انبارها و طویله های روستایی سنجیده می شود.
علاوه بر ابعاد فیزیولوژیک کرم ابریشم، چالش بازسازی کارگاه های فرسوده و سرمایه انسانی صدمه دیده، دیواری بلند پیش روی این برنامه است. سال ها توقف تولید داخلی تخم نوغان و وابستگی مفرط به ارسال جعبه ها از شمال، مهارت پرورش لارو مولد را در نسل جوان تر این جغرافیا خشکانده است. حالا که مسئولان مدعی احیای تنها کارگاه تولید تخم در شرق کشور هستند، باید دید آیا بستر واقعی برای تبدیل یک ایده پایلوت به اقتصاد پایدار وجود دارد یا مقرر است با پایان بودجه های مقطعی، پرونده آن هم مثل ده ها پروژه دیگر در قفسه بایگانی خاک بخورد.
همزمان، وضعیت آشفته سایر محصولات نساجی منطقه نظیر پنبه در دشت تربت حیدریه زنگ خطری آشکار را به صدا درآورده است. کشاورز و نوغانداری که در منگنه بالارفتن هزینه های سوخت، کود، سم و دستمزد گیر افتاده اند، با وعده و پایش های آماری اقناع نمی شوند. در ادامه، متن گفتگوهای مدیران متولی، ارزیابی یک کارشناس مستقل میدانی از مخاطرات این تصمیم، و داده های رسمی جهاد کشاورزی پیرامون اراضی زیر کشت منطقه را بررسی می نماییم.

توزیع پاییزه تخم نوغان در خراسان رضوی از مبدا تربت حیدریه

علیرضا مهرابی، رئیس اداره توسعه نوغان داری خراسان رضوی در گفتگو با گزارشگر مهر از پرورش و توزیع پاییزه تخم نوغان به صورت پایلوت (آزمایشی) برای اولین بار در سطح استان آگاهی داد و اظهار نمود: سال جاری ۳۰ جعبه و هر جعبه به استعداد ۲۶ تا ۲۷ هزار تخم توریع می شود.
رئیس اداره توسعه نوغان داری خراسان رضوی بیان نمود: توزیع علاوه بر تربت حیدریه، در بعضی شهرستان های خراسان رضوی نیز، شروع شد.
وی اظهار داشت: در استانهای شمالی کشور به سبب شرایط اعتدالی و اختلاف ناچیز بین فصل بهار و پاییز غالبا توزیع پاییزه هم وجود دارد، اما در این استان باتوجه به اختلاف درجه دما در چهار فصل سال، تابحال توزیع پاییزه نداشتیم.
مهرابی با اعلان اینکه تخم ها ارسالی از رشت است، بیان نمود: بعد انجام مرحله تفریخ به مدت ۱۲ روز (یکی از مراحل علمی پرورش کرم ابریشم)، با عنایت به این که تخم نوغان های پاییزه از تخم های تولیدی امسال است و روند طبیعی تکامل را طی نکرده است، ابتدا به ساکن با روشهای خاص ازمایشگاهی (اصطلاحاً اسید آلایی) به تخم ها شوک وارد می نماییم تا رشد آنها آغاز شود.
رئیس اداره توسعه نوغان داری خراسان رضوی افزود: بعد تبدیل تخم به کرم، تغذیه شروع می شود تا بنیه آنها قوی و سپس به نوغان دار تحویل می دهیم.
وی با اعلان اینکه فعالیت تنها کارگاه تولید تخم نوغان منطقه شرق کشور به مرکزیت تربت حیدریه از مرداد سال جاری آغاز شد، اضافه کرد: سال جاری میزان تخمی که تولید کردیم، در وضعیت خاص برای توزیع در فصل بهار آینده نگهداری می شود.
مهرابی خاطرنشان کرد: اما با رعایت شرایط دمایی و تغذیه مناسب از سال آینده برای توزیع پاییزه و زمستانی نیز، قادر خواهیم بود تخم نوغان تولید نماییم.
رئیس اداره توسعه نوغان داری خراسان رضوی اظهار داشت: بهار سال جاری ۶ هزار و ۶۰۰ جعبه تخم نوغان بین بهره برداران توزیع و در نهایت نزدیک ۲۳۹ تن پیله تر توسط نوغانداران این استان تولید شد.
وی شمار خانوار مشغول بکار در حوزه نوغان و ابریشم در تربت حیدریه را ۷۴۰ خانوار عنوان و اظهار نمود: اگر در هر خانوار دستکم ۲ نفر در این پیشه فعال باشند، حداقل هزار و ۵۰۰ نفر در این حرفه مشغول فعالیت هستند.
مهرابی افزود: در شهر بایگ و روستای بسک شهرستان تربت حیدریه زمانی نزدیک به ۴۰۰ کارگاه ابریشم کشی وجود داشت که حال به حدود ۲۵۰ واحد فعال کاسته شده است.
رئیس اداره توسعه نوغان داری خراسان رضوی در پیوند با پروسه احیای کارگاه تولید تخم نوغان در تربت حیدریه اظهار داشت: ابتدا باید نوغان داران پیشرو که پیله مولد پرورش می دهند، شناسایی شوند.
به گفته وی، در طول ۱۰ سال تعطیلی کارگاه تولید تخم نوغان این خطه، تعدادی از این نوغان داران فوت کردند، از شغل خود خارج شده یا دیگر قادر به کار نیستند و به این علت آمار دقیقی در دسترس نیست.
مهرابی در توضیح خاصیت های نوغان دار پیشرو اضافه کرد: این افراد از دانش و تجربه کاری بالایی برخوردار می باشند و به طور معمول پیله های تولیدی کرم های ابریشم والد، میزان تولید کمتری دارد و باید با قیمت بالاتری خریداری شود.
رئیس اداره توسعه نوغان داری خراسان رضوی افزود: پس باید با این افراد قرارداد بسته شود تا متعهد شوند پیله تر سالم، که شفیره داخل آن از بین نرفته را، به کارگاه تولید تخم نوغان تحویل دهند و سپس شرایط تبدیل پیله به پروانه فراهم می شود و از جفت گیری پروانه های والد، تخم های نسل F۱ تولید و برای پرورش در فصل آینده آماده تحویل به نوغانداران خواهد شد.

برداشت پنبه از سطح ۲۵۰ هکتار مزارع شهرستان تربت حیدریه

قادری، معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی هم در گفتگو با گزارشگر مهر از آغازبرداشت پنبه از سطح ۲۵۰ هکتار اراضی سطح زیر کشت پنبه در سطح شهرستان تربت حیدریه آگاهی داد.
معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به این که سال جاری ۲۵۰ هکتار پنبه با ارقام غالب ورامین و شایان در سطح اراضی شهرستان کشت شده اضافه کرد: مقدار ۵ تن و ۵۴۰کیلوگرم بذر اصلاح شده در اختیار پنبه کاران قرارگرفته است.
وی در ادامه با اعلان اینکه که در امتداد دفاع از پنبه کاران مقدار ۱۰۰تن کود ازت، ۲۵تن کود فسفاته و ۱۵تن کود پتاس بین کشاورزان پنبه کاربا قیمت دولتی توزیع شده است.
قادری بیان نمود: میانگین عملکرد و تولید پنبه در هکتار در شهرستان ۳.۵تن است که میزان کل تولید این محصول در سطح مزارع شهرستان حدود۹۰۰ تن است.
معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی اضافه کرد: مشکل اصلی پنبه کاران قیمت پایین وش پنبه است که باتوجه به بالارفتن هزینه های تولید، عدم صرفه اقتصادی را به دنبال دارد.

نوغانداری پاییزه در اقلیم خشک شرق، ریسک بالایی دارد

حمید فرهمند، کارشناس جهاد کشاورزی در خراسان رضوی در گفتگو با گزارشگر مهر اظهار نمود: انجام آزمایش و تست پایلوت روی ۳۰ جعبه تخم نوغان باآنکه از بعد دانشگاهی جالب توجه است، اما خطر تعمیم سریع آن بعنوان یک استراتژی اقتصادی، نادیده گرفتن اکوسیستم شکننده خراسان است. ما داریم درباره ی استانی حرف می زنیم که نوسان دمای شب و روز آن در آبان ماه گاهی به بیشتر از ۱۸ درجه سانتی گراد می رسد. کرم ابریشم حساس ترین واکنش را به شوک های برودتی دارد و تبدیل یک موجود نیازمند اقلیم معتدل و مرطوب به پرورشی پاییزه در اقلیم خشک، مصرف سوخت و انرژی گرمایشی روستاییان را به شدت بالا می برد؛ هزینه ای که کسی در محاسبات اول روی کاغذ نمی آورد.
کارشناس جهاد کشاورزی در خراسان رضوی افزود: مسئله بعدی که مدیران به طور معمول از آن عبور می کنند، چالش تغذیه است. کرم ابریشم خوراک پلاستیکی نمی خورد؛ برگ توت زنده، آبدار و با کیفیت می خواهد. در پاییزِ مناطق شرقی، با شروع افت دما و کوتاه شدن طول روز، برگ های درختان توت لیگنینی، خشک و پیر می شوند و ارزش غذایی و پروتئینی آنها شدیداً کاسته می شود. تغذیه لاروها با برگی که ارزش تریاک مانند و فیبری پایینی دارد، بطور مستقیم غدد ترشح ابریشم را فلج می کند و بنابراین، پیله های به دست آمده لاغر، شکننده و فاقد کشش استاندارد برای چرخ های ابریشم کشی بایگ خواهند بود.
وی با اشاره به مرحله حساس اسیدآلایی اضافه کرد: وادار کردن تخم به شکستن خواب زمستانی با حمام اسید، پروتکلی علمی است اما کوچک ترین خطا در دوز اسید یا تایمینگ حرارتی در رشت یا تربت حیدریه، بنیه ژنتیکی لارو نسل F۱ را متلاشی می کند. این شوک آزمایشگاهی تلفات دوره دوم و سوم خواب کرم را تصاعدی می کند؛ جایی که تلفات به چشم روستایی ساده دل می آید و او می ماند و هزینه های تلف شده و وقت از دست رفته. شما نمی توانید نقص زنجیره را پشت واژه پرطمطراق ‘روش های آزمایشگاهی پنهان کنید.
فرهمند درباره ی ادعای شناسایی نوغانداران پیشرو خاطرنشان کرد: «این اعتراف به تعطیلی ۱۰ ساله کارگاه، کلید ماجراست. در این یک دهه، فاصله نسلی اتفاق افتاده؛ تکنولوژی و تخصص تجربی نسل قبل بدون مستندسازی به خاک سپرده شده است. اینکه نوغاندار را مجاب کنید بجای فروختن پیله به دلال با نقدینگی سریع، بیاید با قراردادهای اداری کم سود پیله مولد به لابراتوار دولتی بدهد، به این سادگی ها نیست. کشاورز به نقدینگی نیاز دارد، نه بوروکراسی اداری و خرید با تأخیر. تا وقتی قیمت تضمینی پیله مولد دو برابر پیله معمولی و با تسویه نقدی در لحظه نباشد، هیچ بهره بردار باهوشی وقتش را صرف کار پرریسک اصلاح نژاد نخواهد کرد.»
کارشناس جهاد کشاورزی در خراسان رضوی تاکید کرد: کاهش کارگاه های ابریشم کشی در بایگ و بسک از ۴۰۰ به ۲۵۰ کارگاه، یک علامت اخطار جدی از افت بنیه بازار است. وقتی بافنده فرش و کارگاه سنتی توان رقابت با نخ های ابریشم قاچاق هندی و چینی و الیاف مصنوعی بی کیفیت اما ارزان را ندارد، افزایش مقطعی تولید در پاییز مشکلی از معیشت مردم حل نمی نماید. توسعه پایدار یعنی تضمین زنجیره فروش؛ در غیر این صورت، این طرح های پایلوت فقط آمار گزارش عملکرد اداره ها را پر می کنند، نه جیب نوغاندار را.

تاوان سنگین تکرار تجربه های ناکام و نگاه جزیره ای به صنعت نوغانداری

تکیه صرف بر آمارهای توزیع ۳۰ جعبه پایلوت نوغان، بدون توجه به حلقه مفقوده «صرفه اقتصادی»، تکرار چرخه های ناموفق پیشین در مدیریت کشاورزی است. نمی توان در فضایی که زنجیره صنعتی پنبه کاری بعنوان رکن موازی صنایع نساجی با بحران نقدینگی و افت قیمت وش دست و پنجه نرم می کند، ادعا کرد که نوغانداری پاییزه بدون یارانه واقعی دوام خواهد آورد. کشاورزی که برای تولید ۳.۵ تن پنبه در هکتار انگیزه ای به سبب سرکوب قیمتها ندارد، چه طور مقرر است در اتاق های نیمه گرم پاییزی ریسک تلفات لاروهای شوک دیده را به جان بخرد؟
حقیقت تلخ بایگ و تربت حیدریه در خاموشی ۱۵۰ کارگاه ابریشم کشی طی سالیان اخیر ریشه دوانده است. ابریشم کشی دستی که هنر اعیان و شناسنامه هویتی این منطقه بود، در تله بالارفتن هزینه های آب، برق، گاز و دستمزد گیر افتاده و هیچ سازوکار حمایتی مشخصی برای جبران فاصله قیمتی آن با کالاهای صنعتی و وارداتی تعبیه نشده است. اگر مقصد پایانی از اجرای طرح های نوغانداری پاییزه صرفا تزریق ماده خام به بازاری باشد که خریدار نهائی آن توان خرید ندارد، نتیجه چیزی جز تلنبار شدن نخ و پیله بر دست تولیدکننده نخواهد بود.
احیای باردیگر کارگاه راکد تولید تخم نوغان بعد از یک دهه وقفه، آزمونی سخت برای ارزیابی اراده دولت می باشد. ادعای استفاده از نوغانداران پیشرو برای تولید نسل F۱ نیازمند اعتمادسازی عینی است؛ اعتمادی که نه با وعده های نشست های خبری، بلکه با بستن قراردادهای نقد و پرداخت بهای واقعی ارزش ژنتیکی پیله های مولد حاصل می شود. اگر قرار باشد بهره بردار برای تحویل پیله زنده، ماه ها چشم انتظار ردیف های اعتباری ناپایدار دولتی بماند، بدون شک تخم های تولیدی سال پس از نظر کیفی به سرنوشت تخم های وارداتی درجه چندم گرفتار خواهند شد.
صنعت نساجی خراسان رضوی زمانی زنده می ماند که سیاست گذار دست از تک روی های مقطعی و گزارش سازی های اداری بردارد و زنجیره را یکپارچه ببیند: از تأمین برگ غنی توت و سوخت یارانه ای در پاییز، تا خرید تضمینی پنبه و پیله، و در نهایت مهار قاچاق نخ ابریشم به کارگاه های قالیبافی. نجات نوغانداری تربت حیدریه نه در معجزه شوک اسیدی به تخم هاست و نه در مانور روی واژه پایلوت؛ بلکه در ایجاد اقتصادیست که در آن زحمتِ شب بیداری کشاورز برای گرم نگه داشتن کرم هایش، در بازار به تاراج سوداگری نرود.
به اجمال، وی عنوان کرد: در استان های شمالی کشور به جهت شرایط اعتدالی و اختلاف ناچیز بین فصل بهار و پاییز غالبا توزیع پاییزه هم وجود دارد، اما در این استان با توجه به اختلاف درجه دما در چهار فصل سال، تاکنون توزیع پاییزه نداشتیم. وی شمار خانوار مشغول به کار در عرصه نوغان و ابریشم در تربت حیدریه را ۷۴۰ خانوار عنوان و اظهار داشت: اگر در هر خانوار دستکم ۲ نفر در این پیشه فعال باشند، حداقل هزار و ۵۰۰ نفر در این حرفه مشغول فعالیت هستند. ایشان سپس با اشاره به اینکه که در امتداد دفاع از پنبه کاران مقدار ۱۰۰تن کود ازت، ۲۵تن کود فسفاته و ۱۵تن کود پتاس بین کشاورزان پنبه کاربا نرخ دولتی توزیع شده است.

منبع: اجاره