۸۴درصد صادرات دانش بنیان در اختیار ۳۶ شرکت

به گزارش اجاره به نقل از ایسنا، بررسی روند درآمد شرکت های دانش بنیان طی سالهای اخیر از بزرگ تر شدن قابل توجه اکوسیستم نوآوری کشور حکایت دارد؛ به شکلی که مجموع درآمد این شرکت ها از سال ۱۳۹۶ تا حالا ۴۷ برابر شده است. این رشد حاصل تلفیقی از افزایش تعداد شرکت ها، گسترش فعالیت شرکت های بزرگ تر و همینطور اثر تورم در سالهای اخیر بوده است.
با تعدیل اثر تورم و بررسی میانگین درآمد شرکت ها، تصویر دقیق تری از کیفیت رشد به دست می آید. داده ها نشان میدهد رشد حقیقی سرانه درآمد شرکت های دانش بنیان در پنج سال اخیر حدود ۵۰ درصد بالا رفته است. با این حال، تمرکز درآمد در بین تعداد کمی از شرکت ها همچنان بالاست؛ بطوریکه ۷۴ درصد از کل درآمد به ۳۴۱ شرکت (معادل ۴.۳ درصد کل شرکت ها) اختصاص دارد و ۸۵ درصد فروش محصولات دانش بنیان نیز در اختیار کمتر از پنج درصد شرکت هاست.
در حوزه صادرات نیز باآنکه ارزش صادرات از ۲۹۶ میلیون دلار در سال ۱۳۹۹ به ۲.۶۹۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ رسیده، اما سهم صادرات از کل درآمد دانش بنیان ها حدود ۱۰ درصد است و بخش عمده صادرات در اختیار تعداد کمی از شرکت های بزرگ قرار دارد. هم زمان، واردات ۴.۴ میلیارد دلاری نشان میدهد وابستگی به تامین مواد اولیه و تجهیزات خارجی همچنان پابرجا می باشد.
این داده ها تصویری دوگانه از اقتصاد دانش بنیان عرضه می کند: از یک سو افزایش چشم گیر حجم مالی و رشد شرکت های پیشرو و از طرفی تمرکز درآمد، سهم پایین خیلی از شرکت ها در فروش حقیقی و محدود بودن نقش صادرات در ترکیب درآمدی.

درآمدزایی دانش بنیان

روند رشد درآمد شرکت های دانش بنیان نشان میدهد که از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ درآمد شرکت های دانش بنیان ۴۷ برابر شده است. این رشد در رابطه با عواملی همچون افزایش تعداد و درآمد شرکت ها و همچـنین تورم سالانه است. با عنایت به روند فعلی، انتظار می رود درآمد عملیاتی شرکت های دانش بنیان در آخر سال ۱۴۰۴ تا حدود ۲۵۰۰ هزار میلیارد تومان افزایش یابد.
با هدف بررسی میزان رشد حقیقی درآمد شرکت های دانش بنیان، در نمودار زیر اثر افزایش تورم در روندها تعدیل شده است. همینطور به منظور بررسی دقیق تر این مسئله لازم است تا اثر افزایش سالانه تعداد شرکت های دانش بنیان نیز در رونـدها تعدیل شود. به همین خاطر از نمودار میانگین درآمد شرکت ها استفاده شده است تا سـرانه درآمـد شرکت های دانش بنیان در سالهای مختلف محاسبه شود.
روند رشد درآمد شرکت های دانش بنیان (مبالغ به میلیارد تومان است)
نمودار روند سرانه درآمد شرکت ها نشان میدهد که میزان رشد حقیقی این شرکت ها در ۵ سال اخیر ۵۰ درصد بالا رفته است. بخش قابل توجهی از شرکت های دانش بنیان در بازه زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ تأسیس شده اند و بیشتر آنها نوپا هستند و این مساله شاخص کلی را به میزان قابل توجهی تعدیل کرده است. از طرفی احراز صلاحیت برخی از شرکت های بزرگ طی سالهای اخیر نیز بر افزایش سرانه درآمد شرکت ها اثرگذار بوده است.
روند رشد میانگین درآمد عملیاتی شرکت های دانش بنیان (مبالغ به میلیارد تومان)
مطابق جدول زیر، در ۵ سال اخیر میزان درآمد شرکت های فنـاور ۸ برابر و درآمد نوپاها و نوآورها نیز ۱۰ برابر شده است. همینطور هسته اصلی رشد درآمد شرکت های دانش بنیان، به شـرکت های نوآور مربوط می شود و سهم فروش این شرکت ها در این سـال ها از ۷۵ درصد به ۸۰ درصد بالا رفته است. در مـقابل، سهم فروش شرکت های فناور نیز به همین میزان کم شده است.
روند رشد درآمد شرکت های دانش بنیان به تفکیک نوع (مبالغ به میلیارد تومان و نمودار لگاریتمی است)

بررسی رشد درآمد شرکت های دانش بنیان به تفکیک نوع دانش بنیان

بررسی روند درآمد شرکت های دانش بنیان و فناور کشور در بازه زمانی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد اکوسیستم نوآوری ایران از نظر ارقام اسمی با جهشی کم سابقه رو به رو بوده است. مجموع درآمد شرکت های «نوآور»، «فناور» و «نوپا» در این پنج سال چندین برابر شده و خصوصاً در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ شتاب بیشتری گرفته است.
در این بین، شرکت های «نوآور» همچنان بازیگران اصلی اقتصاد دانش بنیان محسوب می شوند و سهمی بین ۷۶ تا ۸۰ درصد از کل درآمد را در اختیار دارند. درآمد این گروه از حدود ۱۴۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۹ به بیشتر از ۱.۳۸۹ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ رشدی که در ظاهر بیان کننده گسترش قابل توجه کارهای برپایه فناوری پیشرفته در کشور است.
شرکت های «فناور» نیز در همین بازه زمانی رشد چندبرابری را تجربه کرده اند و درآمد آنها از حدود ۳۸ هزار میلیارد تومان به بیشتر از ۳۵۸ هزار میلیارد تومان بالا رفته است. با این وجود سهم این گروه از کل درآمد اکوسیستم در محدوده ۱۷ تا ۲۱ درصد باقیمانده و تغییر ساختاری محسوسی در ترکیب درآمدی به وجود نیامده است.
در مقابل، باآنکه تعداد شرکت های «نوپا» در این سال ها گرایش فزاینده داشته و از بالاتر از ۳۳۰۰ شرکت در سال ۱۳۹۹ به بیشتر از ۶۲۰۰ شرکت در سال ۱۴۰۳ رسیده، اما سهم درآمدی این گروه همچنان در محدوده ۲ تا ۳ درصد باقیمانده است. این شکاف میان «تعداد» و «سهم اقتصادی» نشان میدهد فرایند تبدیل ایده های نوپا به بازیگران درآمدزا و مقیاس پذیر هنوز با چالش های جدی مواجه می باشد.
با وجود جهش چشم گیر ارقام درآمدی، باید توجه داشت که این داده ها بر اساس قیمت های جاری و اسمی عرضه شده اند. در شرایطی که اقتصاد ایران در سالهای اخیر با تورم بالا مواجه بوده، قسمتی از این افزایش می تواند ناشی از رشد سطح عمومی قیمتها باشد و نه الزاماً افزایش بهره وری، عمق فناوری یا توسعه بازار. از ین جهت، برای ارزیابی دقیق تر وضعیت اکوسیستم نوآوری، لازم است رشد درآمدها با فاکتورهای مکملی همچون ارزش افزوده حقیقی، سهم صادرات فناوری، سودآوری خالص، اشتغال تخصصی و میزان سرمایه گذاری خطرپذیر مقایسه شود. بدون این شاخص ها، قضاوت در رابطه با کیفیت رشد امکان دارد گمراه کننده باشد.
داده های درآمدی سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد اکوسیستم نوآوری ایران از نظر حجم مالی بزرگ تر شده و گردش مالی آن بالا رفته است. با این وجود، ساختار درآمدی آن تغییر بنیادین نکرده و تمرکز درآمد همچنان در اختیار شرکت های نوآور باقیمانده است.
از طرفی تحلیل ها حکایت از آن دارد که حدود ۷۴ درصد از درآمد شرکت های دانش بنیان مربوط به ۳۴۱ شرکت (۴.۳درصد شرکت ها) است.
در نمودار زیر شرکت های دانش بنیان بر اسـاس بازه درآمدی دسته بندی شده اند و سهم هر دسـته از مجموع درآمد دانش بنیان مورد مقــایسـه قرار گرفته است. بر این اسـاس، از میان ۲۳ شرکت دانش بنیان که درآمدی بالاتر از ۱۰هزار میلیارد تومان دارند، فقط یکی از آنـها فناور است.
همینطور در میان شرکت های در بـازه درآمدی بین ۱۰۰ تا ۱۰ هزار میلیارد تومـان، تنها ۳۳ درصد از درآمد مربوط به شرکت های فناور است. از جانب دیگر، نیمی از شرکت ها درآمدی کمتر از ۷ میلیارد تومان داشته اند. برای افزایش سهم شرکت های دانش بنیان در تولید ناخالص داخلی، یکی از راهبردهای مؤثر تمرکز بر شرکت های پیشـران بعنوان موتور محـرک رشد اقتصاد دانش بنیان است.
اجرای طرح حمایتی «غزال دانش بنیان» توسط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری با هدف رتبه بندی شرکت های دانش بنیان مبتنی بر سـرعت رشد درآمد و اشتغال زائی نیز در همین جهت بوده است.
مقایسه وضعیت درآمدی شرکت های دانش بنیان
حدود ۸۵ درصد از درآمد حاصل از فروش محصولات دانش بنیان به ۴۷۸ شرکت (معادل ۴.۷ درصد از شرکت ها) مربوط می شود که از این مقدار، ۲۸۷ شرکت فناور هستند. تحلیل داده ها حاکی از آنست که ۶۲ درصد از شرکت ها در عمل فروش قابل توجهی از محصولات دانش بنیان خود ندارند.
هرچند آمار بالای شرکت های بدون درآمد دانش بنیان امکان دارد ناشی از فقدان اطلاعات دقیق از میزان فروش دانش بنیان شرکت های نوپا باشد. با توجه به این که فروش محصولات دانش بنیان، اساس توسعه اقتصاد دانش بنیان است، باید نگاهی جامع تر در ارزیابی و دفاع از این شرکت ها اتخاذ شود تا بتوان به اهداف اقتصاد دانش بنیان رسید.

در جدول زیر شرکت های دانش بنیان برمبنای تغییر وضعیت درآمدی متناسب با نرخ تورم دسـته بندی شده اند. بر این اساس، رشد درآمدی ۲۳ درصد از شرکت های دانش بنیان هم پای تورم بوده و ۳۰درصد از شرکت های دانش بنیان رشد درآمدی بیشتری از تورم داشته اند.
۱۶۹۱ شرکت، میزان درآمد عملیاتی خودرا بالاتر از دو برابر افزایش داده اند که از این شمار شرکت، ۱۱۶۰ شرکت بصورت نوپا تایید شده اند. از طرفی۱۳۸۳ شرکت بر اساس آخرین اظهارنامه خود، درآمد عملیاتی نداشته اند که عموما نوپا بوده اند. بررسی وضعیت طبقه بندی رشد درآمدی شرکت ها به برنامه ریزی بهتر در مورد نحوه دفاع از شرکت ها در امتداد توسعه اقتصاد دانش بنیان کمک شایانی می کند.
بررسی طبقه بندی شرکت های دانش بنیان برمبنای درآمد عملیاتی در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد از مجموع ۹۶۶۱ شرکت فعال، بخش قابل توجهی رشد بالاتر از نرخ تورم را تجربه کرده اند؛ بطوریکه بالاتر از ۱۲۰۰ شرکت افزایش درآمدی فراتر از تورم و حدود ۱۶۰۰ شرکت رشدی بالاتر از دو برابر تورم داشته اند. این گروه ها سهم مهمی از درآمد ۱۷۶۰ هزار میلیارد تومانی اکوسیستم را به خود اختصاص داده اند و موتور اصلی رشد مالی امسال محسوب می شوند.
در مقابل، حدود ۲۲۰۰ شرکت تنها هم پای تورم رشد کرده اند و نزدیک به ۹۰۰ شرکت نیز رشدی کمتر از تورم داشته اند. همینطور بالاتر از ۱۳۰۰ شرکت با کاهش درآمد و حدود ۱۳۰۰ شرکت بدون درآمد عملیاتی ثبت شده اند؛ آماری که نشان میدهد رشد اکوسیستم بصورت یکنواخت توزیع نشده و قسمتی از شرکت ها همچنان در مرحله تثبیت یا رکود قرار دارند.
بطور کلی، داده های سال ۱۴۰۳ نشاندهنده بزرگتر شدن حجم مالی اکوسیستم دانش بنیان است، اما تمرکز درآمد در قسمتی از شرکت های بزرگ تر و ادامه سهم پایین برخی شرکت ها نشان میدهد چالش مقیاس پذیری و اتصال پایدار به بازار همچنان یکی از مسایل اصلی این حوزه باقیمانده است.